Poeten Immanuel Kant

Woher wandelten wir wie Demokrit im leeren Raume, wohin uns die Schmetterlingsflügel der Metaphysik gehoben hatte, und unterhielten uns daselbst mit geistigen Gestalten.  Itzt, da die stiptische Kraft der Selbsterkenntnis die seidene  Schwingen zusammenzogen hat, sehen wir uns wieder auf dem niedrigen Boden der Erfahrung und des gemeinen Verstandes; Glücklich! wenn wir denselben als unseren angewiesenen Platz betrachten, aus welchem wir niemals ungestraft hinausgehen, und der auch alles enthält, was uns befriedigen kann, so lange wir uns am Nützlichen halten.

Immanuel Kant, Träume eines Geistersehers

Before we walked like Democritus in empty space, wither we had flown on the butterfly-wings of metaphysics, and there we had conversed with spiritual beings.  Now, since the sobering power of self-recognition has caused the silky wings to be folded, we find ourselves on the ground of the experience and common sense. Happily, if we look at it as the place allotted to us, which we never can leave with impunity, and which contains everything to satisfy us as long as we hold to the useful.

Immanuel Kant, Dreams of a Spirit-seer

Før vandra vi som Demokrit i tomme rommet, dit metafysikkens sommarfuglevengjer hadde lyfta oss, og der vi samtala med åndelege figurer.  Nå, som sjølverkjenningas reinsande kraft har falda silkevengjene saman, står vi på nytt på erfaringas og forstandens trauste grunn. Lukkelege kvar gong vi åtgår staden som er gjeven oss, og som vi aldri ustraffa kan gå bort ifrå.  Staden som inneheld alt som kan stette vår trong, så lenge vi held oss til det som er oss til gagn.

Immanuel Kant, Ein åndeskodars draumar

(Eiga fri omsetjing)

Sæbjørn Forberg

Sekretær i Norsk Almenningsforbund

E-post: forberg@nalf.no

www.nalf.no

BYGDEALLMENNINGANE – MEIR ENN TØMMER OG BRUKSRETT

Norsk Almenningsforbund er samarbeids- og interesseorganisasjon for bygdeallmenningane.   I fjor runda organisasjonen 100 år, noko som gjev eit særleg høve til å løfte fram både Almenningsforbundet og bygdeallmenningane.

Kva er ein bygdeallmenning?

I Norge finst det i alt 52 bygdeallmenningar, der 40 av desse er organiserte i Norsk Almenningsforbund.  Bygdeallmenningane er jamt over store utmarkseigedommar, og vi finn 10 bygdeallmenningar på topp 40-lista over dei største eigedommane i landet. Medlemmane av Norsk Almenningsforbund rår over 7,3 millionar daa skog og utmark, eller eit areal likt gamle Vest Agder fylke.

Til forskjell frå statsallmenningane, er bygdeallmenningane private eigedommar som høyrer til  jordbruket i sine bygdelag. Bygdeallmenningane er matrikulerte som sjølvstendige eigedommar, men skyldsette saman med jordbrukseigedommane som har bruksrett i allmenningen.  Grunnverdiane i bygdeallmenningane ligg altså til jordbrukseigedommar med bruksrett.

Allmenningsbygdelaget omfattar krinsen av gardsbruk som frå  gammal tid har utøvd bruksrett i allmenningen. Legaldefinisjonen av bygdeallmenning seier at minst halvparten av desse må ha eigedomsrett i allmenningen.  Typiske bruksrettar, avgrensa til husbehovet, er rett til trevirke, beite, seter, fiske og småviltjakt.  Allmenningsrettane er omhandla allereie i landskapslovene frå mellomalderen og høyrer derfor til dei eldste rettsinstitutta vi har.

Allmenningsstyra har ansvar for forvalting og drift av bygdeallmenningane, og dei blir valde av og blant bruksrettshavarane.  I dag har 12600 jordbrukseigedommar bruksrett i bygdeallmenningane.  Medan fjellova gjev det overordna rammeverket for forvalting og drift av statsallmenningane, har bygdeallmenningsloven frå 1992 den tilsvarande rollen for bygdeallmenningane.

Det historiske opphavet

Dagens bygdeallmenningar er med nokre få unntak selde kongeallmenningar.  Ved innføringa av eineveldet i Danmark-Norge i 1660, var statsfinansane i ruin etter store låneopptak til mislykka krigføring.  Denne økonomiske misera  gav startskotet til dei store krongodssala dei neste 100 åra.  Mange allmenningar var blant krongodset som vart seld.  Med avbrot dei første tiåra etter 1814,  heldt sal av allmenningar fram til 1858, da det kom lovforbod mot slike sal.

Langt frå alle allmenningane vart selde direkte til bruksrettshavarane. Dei første kjøparane var ofte privatpersonar.  Etter ei tid som privatallmenningar, kom desse allmenningane ved sal eller utskifting over på hendene til  bruksrettshavarane. Det var spesielt skogsallmenningar på Austlandet og i Trøndelag som vart selde.  Derfor er det på Romerike, Hadeland, Toten, på austsida av Mjøsa, i Gudbrandsdalen og i Trøndelag dei fleste bygdeallmenningane ligg.  Kongeallmenningane som ikkje vart selde er dagens statsallmenningar.

Store verdiar

På grunn av lokal forankring blir verdiskapinga i bygdeallmenningane verande i allmenningsbygdene.   Særleg dei ressursrike allmenningane tilfører jordbruket årleg store verdiar i form av virkesrabatt og tilskot.  For medlemmane av Norsk Almenningsforbund utgjer dette for tida rundt 40 millionar kroner kvart år.  I tillegg kjem verdiane som blir skapte gjennom beite for 10 000 storfe og 70 000 sauer.  Lokalsamfunna og allmenta får dessutan årleg verdiar for minst 5 millionar ved tilrettelegging for jakt, fiske og friluftsliv.

I lang tid har bygdeallmenningane vore viktige lokale næringsaktørar.  Gjennom skogdrift og med eigne sagbruk har bygdeallmenningane skapt verdifull sysselsetjing i mange bygder.  I dag er den tradisjonelle skogsarbeidaren rasjonalisert bort, og mange allmenningssager er nedlagde eller fusjonert inn i større einingar.   Dette har ført til omstilling der byggevarehandel, eigedomsutvikling (spesielt hytteutbygging), biovarme og tilbod av jakt og fiske i seinare år har  vorte sentrale forretningsområde for allmenningane.

I tillegg til verdiar direkte målt i pengar, forvaltar bygdeallmenningane store miljøverdiar på ein langsiktig måte.  Dette gjeld alt frå biologisk mangfald, opplevingsverdiar knytt til friluftsliv og folkehelse, til karbonbinding i skog.  Ei fersk utrekning viser at nettotilveksten i allmenningsskogane kvart år bind karbon som svarar til utsleppa frå 350 000 privatbilar med køyrelengde 15000 km.

Framtida

Kva med framtida?  Bygdeallmenningane er del av jordbruket, og endringar i jordbruket slår derfor direkte inn i allmenningane. T.d. utfordrar bruksrasjonalisering og utstrekt jordleige bruksrettsforvaltinga, medan rovdyrpolitikken set beiteretten på prøve.  På den andre sida  er det grøne skiftet i ferd med å bli til handling, og det opnar mange moglegheiter for bygdeallmenningane.  Bygdeallmenning er dessutan ei godt utprøvd og vellykka form for lokal ressurs- og miljøforvaltning som mange kan ta lærdom av.  Bygdeallmenningane har både ei lang historie bak seg og ei spennande framtid framfor seg.