As steals the morn upon the night
And melts the shades away:
So Truth does Fancy’s charm dissolve
And rising Reason puts to flight
The fumes that did the mind involve
Restoring intellectual day
Charles Jennens fritt etter Shakespeare The Tempest V-65-72
Archaïscher Torso Apollos
Wir kannten nicht sein unerhörtes Haupt,
darin die Augenäpfel reiften. Aber
sein Torso glüht noch wie ein Kandelaber,
in dem sein Schauen, nur zurückgeschraubt,
sich hält und glänzt. Sonst könnte nicht der Bug
der Brust dich blenden, und im leisen Drehen
der Lenden könnte nicht ein Lächeln gehen
zu jener Mitte, die die Zeugung trug.
Sonst stünde dieser Stein entstellt und kurz
unter der Schultern durchsichtigem Sturz
und flimmerte nicht so wie Raubtierfelle
und bräche nicht aus allen seinen Rändern
aus wie ein Stern: denn da ist keine Stelle,
die dich nicht sieht. Du mußt dein Leben ändern.
Frå ei anna tid. Bygginga av røyrgata til Glomfjord kraftverk i Nordland. Ferdig i 1920. Foto: Statkraft SF
Sal og distribusjon av elektrisitet har endra seg fullstendig frå plan til marknad sidan energiloven vart vedteken i 1991. Kraftkrisen vi opplever i venter reiser spørsmålet om og korleis det eventuelt er mogleg å gå andre vegen. Er det mogleg å gå frå marknad til plan utan å hive ut barnet med badevatnet. Altså ikkje hive ut den økonomiske innsikta at marknadsprisar i røynda er informasjon om tilgangen på relativt knappe gode med alternativ bruk.
Eg held ikkje med dei som meiner at elektrisitet ikkje er ei vare, men det er ikkje å nekte for at vi snakkar om ei vare med særmerkte eigenskapar. Eg kjem på tre i farten: For det første, i fråvere av meir utvikla batteriteknologi/lagringskapasitet, er elektrisitet ferskvare når han først er produsert. Det gjeld også norsk vasskraft når vatnet først er slept på turbinane. I lys av dette er det fornuftig/effektivt med samkøyring mellom ulike energisystem og regionar. Men er børsen/Nord Pool ein forstandig mekansime til å styre dette, med dei «jojo prisane» vi opplever nå om dagen?
(Tankane går til Leon Walras og hans omgrep «tatonnement» – famling – for korleis marknadsprisar blir danna.)
For det andre er, i alle fall i våre samfunn, elektrisitet det vi kan kalle eit primærgode i John Rawls forstand. Altså eit gode vi treng utan omsyn til kva for gode vi elles treng. Her kjem dei negative fordelingsverknadene dagens spuriøse el-prisar fører til mellom personar, næringar og landsdelar til uttrykk. Toleevna med omsyn til «straumsjokk» er jo som alle veit ulikt fordelt.
For det tredje, er den norske vasskrafta ei grunnrente maskin utan sidestykke. Prisen for konsesjonskraft er i år sett til 11,59 øre for verk bygt etter 1959 -for eldre verk er prisen enda lågare – noko som seier det meste om den saka! Vasskraftverka temmer det som i romarretten vart kalla res communis. Dvs. slikt som strøymer – rennande vatn, vind, sol og luft – og som ingen utan vidare (teknologi) kan halde fast som privat eigedom (res privatae). Gudskjelov og takk for at det aller meste av vasskrafta her til lands er eigd at stat og kommunar, men – jf. ovanfor – å dra inn skatt over straumprisen er like lite målretta som det er usosialt.
Det eg meiner er at vi treng stabil og føreseieleg pris på elektrisitet, saman med politiske stimuli, som løyser ut ENØK tiltak og investering i ny fornybar energi. Prisen bør nok liggje høgare enn «langtids grensekostnad» for utbygging av ny vasskraft, slik vi lærte på «sos-øk» tidleg på 1980-talet. Dersom vi ser bort frå Ukraina, Taiwan, Iran, pandemi, trugande inflasjon, folkestyre på bogne bein og anna ugreie, er vår tids Scylla og Charybdis djupast sett klimakrise og tap av naturmangfald. Vi må ikkje segle i inn kjeftane på det eine uvettet for å unngå å bli gløypte i malstraumen til det hitt. Energiprisane bør mao. spegle langsiktige klima og miljøkostnader, og ikkje berre myoptisk tilbod og etterspurnad «one day ahead». Marknadskrefter og børs blir helst for einvise til å makte stable opp eit slikt prisregime åleine. Plan og politikk med syn for fordelingsverknader må også til. Det politiske pakke klatteriet må ta slutt!
Scylla og Charybdis. Jf. Homer, Odyssevskvedet bok 12 line 73 ff.
Her ein morgon måtte eg verkeleg slå opp augo, for i e-postboksen låg det ei melding frå rekneskapsføraren vår hos den lokale avdelinga av Sparebank1 Regnskapshuset AS (S1RH).
E-posten bad om å få utdjupa kvifor eg visstnok var misnøgd med arbeidet han utfører for oss. Etter kontakt med rekneskapsføraren, synte det seg at bakgrunnen for spørsmålet var ein såkalla «questback» frå S1RH, som eg ikkje ein gong kunne hugse å ha svart på. Etter å ha søkt nærare i e-posten, har eg etter purring om svar truleg i vanvare og/eller i halvsøvne sendt eit svar. Same kor som er med den saka, gjev denne insidensen grunnlag for nokre refleksjonar om verdien av slike «undersøkingar», og kva som motiverer dette evinnelege questback maset. Ikkje berre frå S1RH, for ein får nærast kasta etter seg slike skjema same kvar ein fer og kva ein gjer.
Men først må eg gjere dette heilt tydeleg klårt: Rekneskapsføraren dette gjeld har i alle år på ulasteleg vis ført rekneskapen vår, vi har ikkje anna ønskje enn at han skal føre rekneskap for oss så lenge vi har ein rekneskap å føre.
Så til refleksjonane:
Ideologien
Kva er ideologien og motivasjonen bak all denne «quest-backinga»? Eg meiner å sjå tre renningar i denne veven og ein skyttel som gjer henne mogleg. Dei tre renningane er:
a). Tankegods frå «business schools» og anglifisert næringsliv, slik desse har breidd seg sidan 1950-60 åra og fram til i dag.
b). Nedslaget desse tankane har hatt i politikk og på andre samfunnsområde i form av såkalla New public management. Denne «ny-styringa» kjenner vi i ulike tappingar frå politiske klassikarar som Margareth Thatcher og Tony Blair.
c). Det postmoderne oppbrotet med dei store politiske forteljingane om fridom, likskap og fellesskap frå seint 1970-tal av. I staden for desse «makro-forteljingane» har vi fått ei oppsplintra mengde antagonistiske «mikro-forteljingar», som spenner frå identitær fascisme på høgresida til WOKE-hysteri på venstresida. Sams for alt dette er ein idealisme som, når det kjem til stykket, går greitt i tospann med preferanse-subjektivismen som blir bortlært på «business schools».
Skyttelen er overforbruk og feilbruk av Internett og interaktiv datateknologi, for utan desse reiskapane hadde ikkje «quest-backinga» vore mogleg.
Tre poeng
Eg hevdar ikkje miksen av a, b og c forkynner ei i alt botnfalsk lære, men at denne læra preikar to dogme som gjerne kjem i motstrid med einannan. For det første blir den enkelte konsumenten/kunden/klienten/ veljaren sedd på som suveren. For det andre blir personar – utan omsyn til om dei er kundar, veljarar, tilsette eller noko anna – sedde på som potensielle slaurar. Dei vil, så sant høvet byr seg, heller sluntre unna og streve etter eigennytten framfor fellesnytten. Kontroll frå høgare hald, saman med gulrot-og-pisk-strukturar, må derfor til. Spørsmålet blir da; kor suveren – fri og ubunden – er eigentleg ho eller han som er inngjerda i ein hierarkisk gitterstruktur av overvaking og insentiv? Responderer vi einast hedonistisk på ytre stimuli, eller kan vi både tenkje sjølve og ha moralsk integritet?
Det er tre poeng med å dra fram desse lett luftige tankane i denne samanhengen:
i. Som presumptivt suveren klient hos S1RH, treng eg ikkje «questback» skjema for å gje uttrykk for mogleg misnøye med tenestene derifrå. Eg ville ta misnøya opp direkte med han som fører rekneskapen, noko det til dags dato altså ikkje har vore behov for.
ii. Motstykket til «business-school» læra, nemnt under a og b ovanfor, er tillit. I samanhengar der det rår tillit – tillit som vel når alt kjem til alt er eit vilkår qua sine non innanfor mellom anna rekneskapsføring og revisjon – finn ein ut av ting direkte gjennom open samtale andlet til andlet. Ein treng ikkje å gjere transaksjonskostnadene høge ved å gå omvegen gjennom «questbacks» og dilikt. Tvert om, slike computer genererte greier vil ofte tære som syre på tillitsbaserte forhold og skape langt meir misnøye og mistanke enn dei kurerer.
iii. Å bedrive «quest-backing» er ikkje gratis, og som klient hos S1RH og andre tilbydarar, er eg ikkje interessert i å vere med på å betale for slike aktivitetar. Aktivitetar som i mange tilfelle ter seg som altfor høgt gasjert tidtrøyte.
Seriøst?
Eg er også tilbøyeleg til å dra i tvil seriøsiteten og nytteverdien av «quest-backinga». Som nemnt innleiingsvis, har eg knapt vage minne om korleis skjemaet frå S1RH var skrudd i hop, men det skulle ikkje ta meir enn eitt minutt å svare på det. Da må opplegget ha vore på forma: «På en skala fra 1-6, hvor tilfreds er du med tjenestene fra S1RH, der 1 er lite tilfreds og 6 er meget tilfreds.» Det heng i lause lufta kor opplyst nokon kan bli av svar på slike spørsmål. Er det t.d. gjeve at alle legg det same i ein bestemt poengsum? Eg for min del meiner 4 er ein god karakter, og eg gjev – nærast av prinsipp – berre heilt unntaksvis topp-score på noko skjema eller i nokon samanheng. Det er ingen unnt å vere framom alle andre i alt – det er alltid noko å strekkje seg etter for alle personar og i alle organisasjonar. Det gjeld også S1RH. I alle fall dersom slike føretak i framtida har tenkt å halde fram med verksemd i delar av landet der det bur myndige borgarar og der tillit blir halde oppe som ei dygd.
Den beste uleselege boka slepper ikkje taket. I alle fall ikkje før eg har prøvd å skrive henne av meg. Derfor dette ved nyttår:
Seint på våren fann eg fram Vergils Død (1945) av Hermann Broch (1886-1951) frå samlinga av heil- og halvgløymde bøker kjøpt på Mammut. For andre, tredje eller fjerde gong. Men denne gongen vart det alvor, og eg kom gjennom. Rett nok ikkje før seinhaustes, i midten av november. Ikkje slik at eg har brukt vår, sommar og haust på boka. Lesinga var stykkevis, litt nå og litt da, alt ettersom stemninga og om teksten opna seg eller ikkje. Mange gonger fall keisemda på etter berre nokre avsnitt, og eg ramla ut eller duppa av. Eg kan derfor ikkje seie at eg har lese heile boka, jamvel om eg har vore gjennom alle dei 447 sidene i Sverre Dahls bragd av ei omsetjing til norsk. Av det som er lese stykkevis, er mestparten dessutan berre stykkevis forstått. Det synest eg faktisk på ein måte er heilt ok, for Vergils død er ikkje skriven for å vere ei alminneleg tidtrøyte bok, der ei samanhengande forteljing frå byrjing til slutt på blir bretta ut på kunstferdig vis. Vergils død er tvert om ei bok som er skriven medvite om at slike bøker ikkje kan vere på høgde korkje med conditio humana eller dikting i våre hundreår.
Kva slag bok er så Vergils død? Det det ikkje er tvil om er at boka er ein modernistisk roman av første rang. Oppbrot, framandgjering og «stream of conciousness». Draum og røyndom glir over i kvarandre. Språket i seg sjølv blir tema og problem, med grenselaus vilje til å eksperimentere med form og uttrykk. Broch er såleis i godt selskap med andre høgmodernistar, slike som Joyce, Faulkner, Pessoa, T.S. Eliot og Pirandello. På sine vis slitsame karar å lese alle saman.
Vergil
Sjølve rammeforteljinga i Vergils død er likevel greifaren nok. Romanen handlar om det siste døgnet av livet til den romerske diktaren Publius Vergilius Maro, frå han stig i land i Brundisum ein septemberdag i år 19 f. Kr til han døyr i same by atten timar seinare, i eit rom på palasset til venen Octavian/keisar Augustus. Altså ikkje eitt døgn i Dublin, som hos Joyce, men eitt døgn i dagens Brindisi.
Boka fell i fire delar. Første del Vann – Ankomsten handlar om ferda til den febersjuke og allereie dødsmerkte Vergil, frå Athen over Adriahavet til Brundisum, korleis han kjem i land der og blir boren gjennom eit folkehav i spott og hån opp Elendesmauet til keisarens palass.
Andre del er Ild – Nedstigningen. Denne bolken brettar ut korleis Vergil i feberilske og grimme hugsyner gjennomlever siste natta på rommet i keisarens palass. Ei natt der Vergil i tvil, talme og flimmer flakkar gjennom livet han har levd. Himmelrømd og jordeliv flyt i eitt, og dialogar med førestilte personar – slike som den tidlegare elskarinna Plotia og slaveguten Lysanias – faldar seg ut.
Tredje del Jord – Forventningen er meir nedpå og edrueleg. Frampå morgonsida slepper feberen mellombels taket og diktarvenene Plotius Tucca og Lucius Varius kjem på vitjing. Etter kvart gjer også sjølve keisaren entré. Besøket frå Augustus utviklar seg til ein ordstrid om poetikk og politikk. Særleg om avgjerda Vergil tok natta før om å brenne Æneiden fordi diktverket ennå var uferdig og ufullkome. Boka som vart romersk nasjonalepos og latinpensum i to tusen år fram til våre dagar. Keisaren både trugar og overtaler Vergil til å gje opp planen om å få Æneiden brent. Verket blir i staden overlate i venene Tuccas og Varius varetekt.
Fjerde og siste del er Eter – Hjemreisen. Emnet her er siste ferda bort etter at Vergil er død. Dette er det mest grenseprengande stykket prosa eg nokon gong har lese. Vergil er på nytt om bord i eit skip, der han seglar i paradoksal stillstand og framdrift, og der dimensjonane rom og tid utvidar seg og kverv fram til grensa for erkjenning og språk er nådd. Jamvel eit drygt stykke lengre enn dit, vil dei fleste meine!
Dette er ei reise attende til Paradiset med open retur. Genesis blir køyrd baklengs heilt fram til: «Da fikk han snu seg, da kom befalingen om å snu seg, da snudde han seg. Uendelig forvandlet intetheten seg da for hans igjen seende øye og ble til det værende og det som hadde vært, uendelig utvidet det seg igjen til tidssirkel, slik at sirkelen, som var blitt uendelig, igjen lukket seg: uendelig var himmelkretsen, uendelig himmelens kuppel som igjen hvelvet seg, uendelig verdens uendelige skjold, kantet av den syvfarvede buen i uendelig erindring. [……] Midtpunktets sprudlende brønn, usynlig lysende i umåtelig vitensangst: Intetheten fylte tomheten og ble til altet. […..] …. ordet svevet over altet, svevet over intetheten, svevet hinsides det som kunne uttrykkes og det som ikke kunne uttrykkes, og han, overveldet av bruset og omfattet av bruset, han svevet med ordet, men jo mer det hyllet ham inn, jo mer han trengte inn i den strømmende klangen og ble gjennomtrengt av den, desto mer uoppnåelig og større, desto mer vektig og bortsvevende ble ordet, et svevende hav, en svevende ild, havtungt og havlett, allikevel fremdeles ord: Han kunne ikke fastholde det; ufattelig uutsigelig var det for ham, for det var hinsides språket.»
Desse utdraga frå dei siste sidene av boka er eit typiske døme på kva slag tekst Vergils død er. Ufattelig, uutsigelig og bortanfor språk som kan bere meining; kva er det da som gjer Vergils død til ei god bok? I min medvitsstraum melder desse framlegga seg:
Om ikkje anna, er Vergils død ein vakker tekst, der prosa heile vegen gjennom skrid over i poesi. Dei estetiske kvalitetane til teksten målber dessutan trå etter erkjenning. Strev og gir etter det å vite og smerta dette strevet fører med seg. Slik er Vergils død meir ei lyrisk metafysikk bok enn ein roman. Det boka balar med er dei første og siste spørsmål om kva som er og kva som kan vere, der modernismens formspråk blir prøvd ut for å sjå kva det kan yte i forhold til desse spørsmåla.
«Evig skapingsgir og sfæresong» kling gjennom boka. Der språket ikkje strekk til, tek det reint tonale og atonale over. Det er mykje lyd i Vergils død. Røynlege og innbilte røyster er det mange av, og under og bortanfor desse røystene ljomar mumling og dur. Mest slik eit radioteleskop kan oppfatte lyden av der Urknall.
Hermann Broch
Himmelrømd og lyd frå fjerne stjernehopar er likevel berre eit moment i den altomfemnande syntesen Vergils dødemnar på, for boka er også ei høgst jordisk bondebok bondesonen Vergil verdig. Eg legg ut eit sitat til:
«Kommende fra det skjebneløse, førende inn i det skjebneløse, knapt overlatt til tilfeldigheten, rett ved skjebnekanten, ved kanten av søvnen går bondens vei; lykkes hans bønn, den tilfeldigshetsløsende, er jord, plante og dyr skjebneløse for ham, og selv om han kanskje bare ser stjernene når han kjører til markedet eller må ta seg av en kalvende ku om natten, selv om han også straks faller tilbake til sine netters og dagers drømmeløs-lyse søvntilstand, forblir han elskende knyttet til det skjebneløse som han som glatt gyllent korn lar renne mellom fingrene, som han med forsiktig strykende hånd berører dyrets pels, som han med smuldrende grep utprøver som fruktbar jord, så elskende, så erkjennende, å, det omfatter jord, dyr og frukt i så høy grad at han selv omfattes, fastholdes og reddes av elskende-erkjennende hånd, hvilende holdt av denne hånd som lukker seg rundt ham og åpner seg med årets og dagens tider ……» (s.214-15).
Gud eller naturen panteisme i tapping av tysk idealisme ym såleis gjennom Vergils død. Men vrengebildet av denne idealismen, nasjonalsosialismen, råkar Hermann Broch og fører han til utlegd i USA under og etter andre verdskrig. Som austerrikar av jødisk ætt og med entartete bøker på samvitet, kom Hermann Broch snøgt under lykta til makthavarane i Det tredje riket.
Hannah Arendt
I USA vanka Hermann Broch saman med Hannah Arendt og andre tyskspråklege intellektuelle med same lagnad. Arendt publiser i 1949 ein artikkel i Kenyon Review om forfattarskapen til Broch som fyller ut det metafysiske framlegget som vart rissa opp framanfor. Det Arendt peikar på er spenninga som ligg i overgangen mellom «no longer and not yet». Den snart utopiske, snart dystopiske, spenninga mellom det som ikkje lenger er og det som ennå ikkje er, men som kanskje kan bli. Dette perspektivet kan vi leggje på både tida da Vergils død går føre seg, på Hermann Brochs eige liv og levetid, så vel som på vår eiga samtid.
Vergils død er lagt til ei omskipingstid, rett etter den romerske republikkens fall – idus martiae – og innføringa av keisarmakta. Dessutan skjer dette ved Kristi fødsel og byrjinga av vår tidsrekning. Ein tidbolk blir attlaten og ein ny opna opp.
Livet til Hermann Broch var også prega av oppbrot og nybrot. Broch sjølv var etla til å ta over familieføretaket og utdanna seg først til ingeniør. Etter ei tid selde han verksemda for å vie seg til studiar i naturvitskap, matematikk og filosofi. Heller ikkje dette gav han fullt ut det han søkte etter, noko som førte han til litteraturen og diktinga, og som til slutt vart krona med verket Vergils død.
Det er nyttår. Året 2021 er ikkje lenger. Året 2022 er ennå ikkje. Godt år!
