Jeg prøver noe annet denne gangen
Velkome 2025
Finst det ein betre måte å gli inn i eitt nytt år på enn på ski? Særleg når nyttårsnatta gav 15 cm jomfrueleg blåføre i Gjøvikmarka! Berre skli av stad i nypreppa spor og finne ein rytme som korkje gjer andpusten eller sveitt. For når ein går gjeld det å unngå alt kav og stress. Eg bedriv ikkje sport eller trening. Kunsten å gå på ski eller til fots handlar ikkje om å prestere, yte, vinne eller rangere. Det handlar om å gå med – ikkje mot – naturen. Det handlar om å vere aktiv del av ein heilskap, om å vere samstemt med lende og landskap.
Kreativ fridom
Det er i alle fall slik eg kjenner det. Dessutan kjenner eg noko anna og større med. Eg kjenner fridom. Fridom som følgjer på dei rytmiske rørslene til bein og armar, der tankar og hugskot spelar seg ut i kreative tanketog der alt tykkjest gå opp!
Tenk om ein kunne skrive medan ein går. Det fullkomne klårsyn festa i skrift! Men om ein prøver å memorere i ettertid, går det beint på trynet med ein gong. Det ein tenkte der uti løpa i skogen var ikkje anna enn halvtenkt, overmotig, banalt og tåpeleg. Eller – kanskje ikkje heilt på vidåtta støtt: Kanskje paradoksale krasjlandingar mellom tanke og skrift – og balet som følgjer med – stundom har noko å melde, berre vi let det kome opp og fram? Djupare meiningar fødde ut av surr, overmot og meiningsløyse. Det har skjedd før. Det kan skje igjen, men det skjer slett ikkje kvar gong.
Trash MC og utenleg fyrverkeri
For sjå der – kva har skjedd med ærverdige Skistua sidan i fjor? Brått, talande og brutalt materialiserer det paradoksale seg i sjølve skiløypa. Langt meir handfast enn i skriftfesta tankar. Skistua er seld til Trash MC! Å sjå der, der er dei: Fire, fem joviale gubbar med hipsterskjegg og noko for runde magar kjem tuslande ut av hytta. Får håpe dei har hatt ei fin nyttårsfeiring i det nye klubbhuset! (Rett skal vere rett, eg les på nettet at Trash MC har planar om å ha servering i helgane omtrent som før…..)
Byen er altså Gjøvik. Dette er også rangsida av Gjøvik: Nyttårsfyrverkeri tre dagar til endes. Minst. Skulle nesten tru at Gjøvik har slege under seg heile store krutfabrikken i grannebygda, men nyttårskrutet er nok helst kinakrut. Det byrja i alle fall å småpoffe allereie om kvelden den 30. des., og det heldt fram i eitt strekk frå myrket senka seg nyttårsaftan til frampå morgonsida. Er det som det plar vere, byrjar det på att ved kveldsleite både første og andre januar.
Eg sat med ryggen til mjøsutsikta og den utenlege fyrverkeri privatismen heile halve nyttårskvelden. Makan til formasteleg sløsing og tankeløyse dette fyrverkeriet! Om ikkje ved regelrett forbod, kunne i alle fall dei øvste folkevalde i riksstyre og kommunar ta mot til seg å oppmode folk til å slutte med denne utamen. I det minste i krig og krisetider. Frp. Sylvi stangar uansett snart taket for sannsynleg oppslutnad på meiningsmålingane. Slike parti plar, alt etter som vindane bles, å oscillere mellom 8 og 30 prosent oppslutnad.
Økotopia
Attende i skiløypa fer tankane så vide. Kva var det eg hadde for meg i går kveld med ryggen mot all denne overstadige pyroteknikken? Det var mangt og ymse. Eg las halve boka Økotopia (2024) av Andrew Kroglund, eg las den godt tenkte framside artikkelen i romulsutgåva av Weekendavisen – om bitcoin-nyrike danskar som heiar på Musk og Trump, og eg streama to YouTube videoar om kunstmålaren Mark Rothko (1903-1970).
Godt halvvegs i Kroglund tenkjer eg at her er det ikkje særleg mykje nytt. Mykje opp att den same syrgjelege historia om klimakrise og naturtap, som eg har lese om mange gonger før. Lyspunktet så langt i lesinga er kapitlet om demokrati, der Kroglund er innom både borgarråd og tokammersystem som reformframlegg. Dette er idear som kan ha gode grunnar for seg med tanke på å armere folkestyret andsynes utfordringane som allereie er der. Dessutan er det jo kjekt at Kroglund hentar fram gamle heltar frå ei kanskje grønare fortid: Næss, Zapffe, Setreng, Faarlund (87) og Dammann (93). Nyttårsforsettet mitt er i alle fall å lese opp att Arne Næss boka Økologi, samfunn og livsstil (1976). Kanskje også kikke litt nærare på økonomen Georgescu Roegen. Han med entropien. Elles er eg glad for at aktivt skogbruk i Gjøvikmarka opnar opp sikta og utsynet frå skiløypa.
Kreativ destruksjon
Det er stas kvar torsdagskveld når siste utgåve av danske Weekendavisen blir lagt ut på nettet. Nå gjeld det altså oppslaget Fremtiden bliver fantastisk skrive av journalist Mads Staghøj. Staghøj har leita fram ein gjeng med danske særingar. Slike som har tent seg rike på krypto-spekulasjon, og som meiner at komboen Trump-Musk er lovande saker for framtida. Det heile går opp i ei uheilag treeining av drivgods frå Silicon Valley: anarko-libertarianisme, KI og disruptiv innovasjon. Attåt somt obskurt om kosthald og nedfrysing av lekamen som visstnok skal sikre evig liv. Under det heile vakar meistertenkjaren og PayPal-gründaren Peter Thiel. (Dersom nokon ynskjer å sjå Thiel og hans medsamansvorne nærare i korta, tilrår eg varmt å lese essayboka Ekko (2021) av Lena Lindgren).
Økotopi, teknotopi, dystopi
I skiløypa, der alt går opp, kan vi enkelt uttrykkje det slik: Kroglund representerer økotopia medan Musk&Co representerer motsatsen teknotopia. Det eg ottast er at begge under visse vilkår kan føre oss ut i dystopia – ei uleveleg verd. Dessutan burde begge vore underkasta elementær religionskritikk. For her er det flust av tru og dogme på begge sider. Men lyt eg velje mellom dei to, blir det utan tvil økotopien. Å søkje det gode livet i pakt med naturen, ved forbruk som krev fåe ressursar og i enkle, men ekte gleder, er etter mitt syn asketisk høgverdige mål å streve etter. Ikkje minst etter ei dryg veke med merkbar tung eting av julemat og ditto drykk.
Økotopismen har likevel noko ubehageleg ved seg. Økotopia er ei lettelsen og velskriven bok om særs viktige spørsmål. Boka slepper også til forskjellige røyster og synspunkt, men ei dialogbok i sokratisk forstand er Økotopia ikkje. Det er meir ein huspostill. Motspørsmåla og motrøystene slepp til i liten grad. Kroglund samtalar mest og best med eigne meiningsfellar i fortid og samtid. Eg har ikkje lese ferdig, men det ligg i sjølve boktittelen at Kroglund ber til torgs ein såkalla økosentrisk posisjon. Omsett i politikk, er det støtt fare for at mogleg(?) overindividuelle berarar av moralsk status/verdi, som økosystem, biosfære, rase, klasse, nasjon, o.l., vil kome i konflikt med og endatil slå ut individuelle rettar og vitale interesser. Vi får ei moralisering av politikken med selotisk og einvis ei-saks tenking som følgje. I ytste konsekvens uttrykt gjennom hardstyre og menneskeforakt.
Faren er sjølvsagt heilt minimal for at økotopismen hos Kroglund kan føre til diktatur og menneskeforakt. Det er eg derimot heilt sikker på at teknotopismen vil føre til. For hos teknotopismen ligg det messianske tjukt utanpå. Da ikkje forstått som frelse gjennom religion eller poltikk, men som frelse gjennom teknologisk innovasjon og kreativ destruksjon av alt gammalt og påstått ubrukeleg. Bodskapet er at innovasjonar i grenseflatene mellom genetikk, informatikk og kvantemekanikk vil i nær framtid “forbetre” mennesket fram mot det teknotopiske paradiset. Vi bør ha in mente at alle historiske freistnader på å skape “det nye mennesket” har ført til stort elende.
Topos og poesis
I bakkane ned mot Eiktunet og skistadion slår det meg at vi godt kan late både det økotopiske og teknotopiske fare til fordel for det topologiske. Det betyr at vi snarare bør vende merksemda mot konkrete stadar. Det vil seie mot stadar forstått som horisontar og opne avgrensingar, og korleis stadar slik forstått dannar regionar og konfigurerer tid og rom. Mot geografi og historie, slik filosofen Jeff Malpas (66) har gjort greie for i ei lang rekkje bøker og artiklar dei siste tredve åra.
Slik poesis er knytt til topos, er kunstverk knytt til stad. Rothko-rommet hos Tate Modern i London er ei fortetta stadfesting av dette. Eg har truleg vore der, for eg har besøkt Tate Modern to gonger. Men det er mange år sidan sist og lenge før eg hadde høyrt om måleren Mark Rothko. Det som fyller Rothko-rommet er The Seagram Murals. I alt ni målarstykke, som opphavleg var etla som veggpryd på ein restaurant i New York. Rothko trekte seg frå det prosjektet og gav måleria til Tate, rett før han vart råka av kraftig depresjon og tok livet sitt. Funnen daud i ein blodpøl raudbrun som Black on Maroon.
Rothko var på 1950 og 1960-talet sentral innanfor kunstretninga som blir kalla abstrakt ekspresjonisme. At måleria er abstrakte betyr at alt figurativt er skore bort. Det som står att er bruk av fargar som uttrykk for kjensler og sinnstemningar. Men korleis kan eit måleri uttrykkje kjensler? Eit måleri er i jo i røynda berre farge på ei flate – på eit lerret. Skal fargane på flata bli kunst, er det hen som går åt måleriet som må gjenskape det som kunst i sin horisont.
I følgje dokumentarane på Youtube, vart Rothko ein gong spurt om kva som er den perfekte avstanden mellom åskodaren og måleria hans. Svaret var kontant 18 tommar. Rothko måla helst i stort format, og med 18 tommars fråstand fyller t.d. Black on Maroon heile synsfeltet. Slik kan vi heilt ta det inn og dermed bli heilt inntekne av kunstverket.
Full sirkel. Galleribesøk og skitur i skogen kjem alt etter som ut på eitt. Stad som open avgrensing konfigurerer tid og rom. Det handlar om å vere aktiv del av heilskapar, og om å vere kritisk samstemt med dei.
Jeff Malpas
EI BYGDEALLMENNING BLIR TIL
Innleiing om historia til Skjåk Almenning på bestyrersamling 14. mars 2024.
https://usercontent.one/wp/www.sygardforberg.no/wp-content/uploads/2024/12/Ei-bygdeallmenning-blir-til.pdf
ØKONOMIKK OG RETORIKK
Om romanen The Guest Lecture (2023) av Martin Riker
Innleiing
Abby er ein ung økonom og forskar som nettopp er vorten nekta fast tilsetjing ved eit universitet ein stad i USAs Midt-Vesten. Grunnen dette er at ho har skrive ei bok med avstikkande innhald i forhold til rådande kollegiale oppfatningar. Nå er Abby invitert til å halde ei gjesteførelesing – ein sjanse slik stoda er ho ikkje kan la gå frå seg. Emnet for førelesinga er det utopiske essayet Economic Possibilities for our Grandchildren som økonomen John Maynard Keynes (1883 – 1946) skreiv i 1930. I mørke tider altså, ved inngangen til dei harde trettiåra med økonomisk krise, sosial naud og ekstreme politiske ideologiar både til høgre og venstre.
Saman med familien, ektemannen Ed og dottera Ali, har dei kvelden før førelesinga sjekka inn på eit hotell. Det er natt, og alle tre ligg i same seng. Abby ligg svevnlaus og heilt urørleg for ikkje å uroe dei andre. Særleg ikkje Ali, som søv svært lett.
Omslaget til The Guest Lecture.
Loci metoden
Førelesinga er lite førebudd, og heile handlinga i The Guest Lecture spelar seg ut som ein indre monolog der Abby strevar med å førebu det ho skal seie dagen etter. Ed har rådd ho til å leggje førelesinga fritt opp ved å lene seg mot den såkalla loci-metoden. Loci metoden er ein minneteknikk der dei forskjellige delane i ein tale blir bygd opp rundt t.d. romma i ein bygning som talaren kjenner godt. Det talaren skal seie fram, blir slik assosiert i forhold til det ho eller han plasserer i dei ulike romma. Loci metoden er velkjend frå klassisk retorikk, og er omtala av mellom andre Cicero i tredje boka av De Oratore:
Difor må dei som vil øva opp denne delen av åndsevnene sine, velja seg ulike stader, og det som dei vil festa til minnet, må dei førestilla seg biletleg og plassera på desse stadene. Då vil det skje at rekkjefylgja av stadene tek vare på rekkjefylgja av tinga, og dei biletlege førestillingane ein har av ting, vil peika ut tinga sjølve, i staden for vokstavla vil vi nytta stader, og i staden for bokstavar vil nytta bilete. (H. Slåttelids omsetjing s. 205.)
Ironi og refleksjon
Form og innhald i The Guest Lecture spelar saman slik at boka blir ein uvanleg open roman med mange lesemåtar. Språket er endeframt, leikande og lett ironisk. Samstundes ligg er det eit djupt alvor og uro for framtida under i boka. Ikkje berre ottast Abby for si eiga karriere og familiens økonomiske framtid. Ho må truleg belage seg på ein dårlegare betalt lærarjobb annanstad enn på college, og huset dei har pussa opp og bur i må seljast. Abby talmast også av alle krisene i samtida. Kriser som i dag med dystert alvor heng over oss på alle område, frå økonomisk ulikskap, politisk ressentiment, miljø og klima til terror, krig og opprusting.
Stilt overfor kriser i smått og stort, kunne vakenatta som faldar seg ut i The Guest Lecture lett utarta seg i fullstendig vonbrot så vel som vanmakts harme mot både seg sjølv og andre. Men det skjer ikkje, for ironien hos Abby blir aldri total og sjølvoppløysande. Ho er fullt medviten om den ironiske stoda ho er i, representert ved eit heilt knippe gjesteroller. Ho er hotellgjest, gjesteførelesar, mentalt gjest i sitt eige hus som snart blir til sals, og på ymse måtar til og med gjest i sitt eige liv. I staden for å ende i resignasjon og desillusjon, blir forstillinga eller fråstanden som ligg til gjesterollene gjort til noko produktivt, som trass i all tvil og fortviling målber ei slags forsonande opning mot framtida. Abby er rett nok fleire stader i boka på nippet til å halde dommedag over både seg sjølv, ektemannen Ed og tidlegare kollegaer, men som den ansvarlege flinkisen ho eigentleg er, tek ho seg inn att kvar gong.
Indre monologar er eigentleg alltid indre dialogar. Ikkje berre på det viset at tenking uomgjengeleg skjer gjennom språket – dialogisk og dialektisk. Tenking eller refleksjon blir gjerne driven framover gjennom førestilte samtalepartnarar henta fram frå ulike historiske lag av minnet. Ordet refleksjon kjem jo frå det latinske re-flectare, dvs. å bøye attende. Når vi tenkjer, blir tankane – “hugskota” – kasta fram og bøygde attende nærast kaleidoskopisk, som forteljingar der våre indre samtalepartnarar tek del. Indre monologar blir sette i scene som meir og mindre springande samtalar projisert mot personar, stader, røynsler og hendingar som vi på godt og vondt kjenner og har erfart. Det er ved å falde ut desse innsiktene at The Guest Lecture blir ein særs vellykka roman.
Barnebarnas økonomisk utsikter
Der Abby ligg svevnlaus og maktstolen, trer såleis ei rekkje personar og hendingar frå barndom, ungdom til ung vaksen alder fram or minnet. Det gjeld den noko utflippa studieveninna Evelyn, ungdomsvennen Jason, den feministiske økonomiprofessoren Maggie, dottera Ali, og den tilpassingsdyktige ektemannen Ed. Dette er personar som alle har gjeve retning og innhald til kven Abby er. Bipersonar lesaren møter i innskotne kapittel utetter The Guest Lecture, slik at vi kan danne oss eit nokolunde heilskapleg bilete av personlegdommen hennar.
John Maynard Keynes (1883-1946)
Framgjennom boka er likevel J.M. Keynes den sentrale projiserte samtalepartnaren til Abby. Keynes nemner Abby som Abigail, eit bibelsk namn, som på hebraisk tyder gleda til far sin. Keynes blir dermed ein slags farsfigur, som i hovudsak velviljug rettleier Abby gjennom dei tenkte førebuingane til gjesteførelesinga. Det er med Keynes at loci-metoden blir sett i spel, ved at Keynes – som Vergil hos Dante i Den guddomelege komedien – følgjer Abby gjennom huset hennar rom for rom.
Dei byrjar i daglegstova, der vi får ei oppsummering av innhaldet i Economic Possibilities. Essayet er skrive som ein mot-tekst ved inngangen til “the great depression”/”the great slump”. Keynes argumenterer for at vi ikkje må fortape oss i svartsynet samtida kallar fram, men heller sjå stort og langsiktig på tilhøva. Med Storbritannia som døme, går han attende til året 1580 da Sir Francis Drake røva ein gedigen sylvskatt frå spanjolane og førte denne til heimlandet med skuta The Golden Hind. Denne skatten sette dronning Elisabeth i stand til å betale heile utanlandsgjelda, balansere budsjettet og til slutt investere 40.000,- pund i det som vart The East India Company. Keynes reknar ut at eitt pund av desse 40.000,- gjennom ei årleg reinvestert avkasting på 3% i 1930 har vorte til 100.000,- pund.
Dersom vi forlengjer dette perspektivet 100 år framover i tid, omtrent fram dit vi er nå, argumenterer Keynes for at under visse føresetnader, som fråvære av krig og anna elende, så vil det økonomiske problemet vere løyst. Alle vil ha raus tilgang til dei materielle goda dei treng, teknologisk utvikling har gjort at vi omtrent ikkje treng å arbeide for føda, og vi vil ha flust med fritid til å ofre oss for kunst, anna estetisk nyting og gode veners lag.
Over tid ligg det altså an til at det økonomiske problemet løyser seg, men kva med det Keynes kallar det permanente problemet? Det permanente problemet er kva vi vil bruke all denne nyvunne fritida til. Vil alle finne livsmeining i kunst og filosofi, vil ikkje framleis grådigskap og hangen til å overgå dei andre i relativ rikdom, ære og makt framleis drive oss – sjølv etter at alle basisbehov er dekte?
Det partielt utopiske
Keynes har ikkje noko endeleg svar på utfordringa med det permanente problemet. Det er heller ikkje å vente, slik Abby ser det. Kledd i ulasteleg tweed og medlem i den såkalla Bloomsbury-krinsen, saman med andre intellektuelle som Virginia Woolf, Lytton Strachey og Bertrand Russell, syner Keynes kvar i samfunnet han kjem ifrå. Den økonomiske utopien for barnebarna speglar såleis på eitt vis Keynes eigne oppfatningar om det gode livet.
Men Abby er ikkje ute etter å drive primitiv ideologikritikk og klasseanalyse. Ho ynskjer heller å snakke fram dei politisk retoriske moglegheitene som ligg i det vi kanskje kan kalle det partielt utopiske. På same måte som det er liebhaberen og pragmatikaren Keynes som interesserer Abby meir enn sjølve økonomen, er Abby forviten på den kontrafaktiske rollen utopien kan ha i fruktbar politisk samtale om eit betre framtid. At det faktisk er mogleg å leve som intellektuell og med det gjere ein skilnad i forhold til verdens gang. Slik som Keynes gjorde.
Like sidan Thomas More først lanserte omgrepet utopi i verket Utopia (1516), har utopiar hatt ei dobbelt tyding i politisk tenking. For det første har vi førestillinga om eit framtidig idealsamfunn, eit lykkeland, som vi alle bør strekkje oss mot. Det er her politisk lengt og attrå kan bikke over i det totalitære, kvar gong det blir gløymt at u-topos eigentleg betyr ikkje-stad. Ein stad som ikkje finst og som vi aldri kan nå, gjeve alt det ufullkomne og vilkårlege som høyrer menneskelivet til. I den andre tydinga av utopi er det forstått, for her er utopi brukt som eit spegelbilete som syner vrangsidene ved dagens samfunn. Gjerne satirisk. Det oppbyggjelege i dette er utopien som kontrast til det faktiske, slik at vi kan sjå korleis vi gjennom stegvise reformar kan skape betre livsvilkår for flestalle.
Sjenert filosofisk
Det er på denne banen Keynes spelar i Economic Possibilities. I det som på nytt ter seg som skymingstimar, der vi allereie tykkjest høyre drønna frå katastrofar som kjem nærare, har dette essayet framleis kraft som ein utopisk mot-tekst. Ein mot-tekst som får oss til å løfte blikket, tenkje etter, sjå større samanhengar og forme framtidsvoner. Det er i alle fall dette Abby i seine vaketimar freistar å tvile seg fram til. Trass i at enda fleire utfordringar med utspring i kjernevåpen, klima, miljø og KI er komne til sidan Keynes.
Aspasia frå Milet (ca 470-400 f.Kr)
The Guest Lecture har fleire passasjar som omtalar gresk og romersk retorikk, og som minner lesaren om skyldskapen mellom retorikk og demokrati. Aspasia frå Milet, som levde saman med statsmannen Perikles og var læraren hans Sokrates, blir drøfta saman med Quintilian, alt nemnde Cicero og fleire andre. Det er heile vegen tale om retorikk som har allmenndanning og sakkunnskap som vilkår. Altså ikkje retorikk der talekunst blir forstått berre som ein kunst i seg sjølv; retorikk som har som einaste siktemål å påverke og framkalle bestemte reaksjonar hos tilhøyrarane.
Abby koplar økonomikken til retorikken med følgjande påstand:
Economics are made out of language and serves all the purposes that language serves, the persuasive and the performative, the communicative, the utopian, the beautiful. The companionable. Speaking is a way of sharing. Sharing as a way of seeing. (Side 137)
Dette riv økonomikken laus frå tanken om at økonomifaget er ein reint teknisk disiplin med naturvitskapen som føredøme. På botnen er økonomikken tvert om eit humanistisk fag som handlar om menneske, samfunn og politikk. Jamfør utgangspunktet hos Adam Smith, som før The Wealth of Nations (1776) skreiv A Theory of Moral Sentiments (1759).
Meldaren Dwight Garner av The Guest Lecture i New York Times er sitert på omslaget av boka. Han har skrive at The Guest Lecture er “light, charming and shyly philosophical”. At boka er sjenert filosofisk – shyly philosophical – er det lett å vere samd i. Det står ved lag heilt til siste side, der Abby er mentalt åt å gjere entre i førelesingssalen. Rett før ho skal smette ut gjennom forhenget og ut i det blendande ljoset som strøymer mot podiet, er det som å vere i ei hole der ho knapt kan sjå anna enn skuggar. Ho er åleine. Åleine i Platons hole, tenkjer eg, der ideane berre syner seg som skuggar på holeveggen. “I am thinking so many things” er siste setning i boka.
Kjelder
Cicero, M.T.: Om talekunst. Omsett av H. Slåttlid. Det Norske Samlaget, 2012.
Keynes, J. M.: The Economic Possibilities for our Grandchildren, 1930. http://www.econ.yale.edu/smith/econ116a/keynes1.pdf
Riker, M.: The Guest Lecture. Grove Press, 2023.
Advent heller enn “spinnville juleuker”
Var eg kjøpmann, ville eg stengt ned sjappa og permittert dei tilsette i desember. For det er det ein må gjere når drifta ikkje går rundt. T.d. er det umogleg å tene pengar på å selje mandelpoteter for kr 9,90 per kg (godt under noteringsprisen til bonden), julegraut for 5,00 kr pakka, pinnekjøt for kr 124,60(!) per kg, ribbe for ned mot kr 50,00, eller ein kg pepparkakedeig for kr 2,70 og “Grandis” til halv pris.
Jada, jada, eg kjenner jo til dette med lokke-lure-prisar. Når noko blir sett ned i pris, blir mangt anna sett opp. Eg veit også at vi kvar gong bit på denne nøye uttenkte butikkåta. Det er just for å lykkast med dette at butikkjedene held seg med ekspertar i åtferdspsykologi. (Eg får stadig heftigare utslett av alle desse økonomi-ekspertane, juss-ekspertane, psykologi-ekspertane, eigedomsmeklarane, kraftmeklarane, aksjemeklarane og krigsekspertane med vinkel og stjerner som får operere uimotsagt i media.)
I staden for gje bort varene ved å ta del i “Spinnville juleuker”, ville Æ som kjøpmann altså heller låst døra og utlevert dei tilsette til NAV. Sjølv ville eg tatt meg nokre skiturar og bedrive poetikk heller enn butikk. T.d. ved å lese og tenkje over dette nærast fullkomne haustdiktet av Rainer Maria Rilke:
Det er like enkelt som det er djupt dette diktet. Alt fell. Visne blad frå fjerne himmelhagar, den tunge jorda, denne handa som døyr, fallet er i alt og alle. Men det finst likevel eitt, som uendeleg varsamt og med mjuke hender ber oppe alt det som fell.
Ei sterk religiøs von kviler såleis under i diktet Herbst/haust. Men kva er eigentleg religiøsitet og religion? Det skal visstnok ikkje vere heilt god etymologi å føre tydinga av ordet religion attende til re-ligare – dvs. å binde/knyte saman på nytt. Trass i kanskje ring latin sporing, gjev denne tolkinga betre meining for meg enn religion som vedkjennande age for absolutte guddommar. Anten det er snakk om Jahve, Deus eller Allah. For ligg det ikkje i oss, hugen og hangen til å forstå fullt ut alt det som vi berre skjønar stykkevis? Å få det som er rive sund til å hengje i hop på nytt. Same kor gale av stad dette kan føre når denne lengten etter det heile blir total.
I ein spegel, i ei gåte – alt fell og entropien stig mot grensa av ein ny eld……
SMALE TALE
8
feb, 2022
Gullkorn
Stor poesi x 2
As steals the morn upon the night
And melts the shades away:
So Truth does Fancy’s charm dissolve
And rising Reason puts to flight
The fumes that did the mind involve
Restoring intellectual day
Charles Jennens fritt etter Shakespeare The Tempest V-65-72
Archaïscher Torso Apollos
Wir kannten nicht sein unerhörtes Haupt,
darin die Augenäpfel reiften. Aber
sein Torso glüht noch wie ein Kandelaber,
in dem sein Schauen, nur zurückgeschraubt,
sich hält und glänzt. Sonst könnte nicht der Bug
der Brust dich blenden, und im leisen Drehen
der Lenden könnte nicht ein Lächeln gehen
zu jener Mitte, die die Zeugung trug.
Sonst stünde dieser Stein entstellt und kurz
unter der Schultern durchsichtigem Sturz
und flimmerte nicht so wie Raubtierfelle
und bräche nicht aus allen seinen Rändern
aus wie ein Stern: denn da ist keine Stelle,
die dich nicht sieht. Du mußt dein Leben ändern.
Rainer Maria Rilke
Frå marknad til plan?
Sal og distribusjon av elektrisitet har endra seg fullstendig frå plan til marknad sidan energiloven vart vedteken i 1991. Kraftkrisen vi opplever i venter reiser spørsmålet om og korleis det eventuelt er mogleg å gå andre vegen. Er det mogleg å gå frå marknad til plan utan å hive ut barnet med badevatnet. Altså ikkje hive ut den økonomiske innsikta at marknadsprisar i røynda er informasjon om tilgangen på relativt knappe gode med alternativ bruk.
Eg held ikkje med dei som meiner at elektrisitet ikkje er ei vare, men det er ikkje å nekte for at vi snakkar om ei vare med særmerkte eigenskapar. Eg kjem på tre i farten: For det første, i fråvere av meir utvikla batteriteknologi/lagringskapasitet, er elektrisitet ferskvare når han først er produsert. Det gjeld også norsk vasskraft når vatnet først er slept på turbinane. I lys av dette er det fornuftig/effektivt med samkøyring mellom ulike energisystem og regionar. Men er børsen/Nord Pool ein forstandig mekansime til å styre dette, med dei «jojo prisane» vi opplever nå om dagen?
(Tankane går til Leon Walras og hans omgrep «tatonnement» – famling – for korleis marknadsprisar blir danna.)
For det andre er, i alle fall i våre samfunn, elektrisitet det vi kan kalle eit primærgode i John Rawls forstand. Altså eit gode vi treng utan omsyn til kva for gode vi elles treng. Her kjem dei negative fordelingsverknadene dagens spuriøse el-prisar fører til mellom personar, næringar og landsdelar til uttrykk. Toleevna med omsyn til «straumsjokk» er jo som alle veit ulikt fordelt.
For det tredje, er den norske vasskrafta ei grunnrente maskin utan sidestykke. Prisen for konsesjonskraft er i år sett til 11,59 øre for verk bygt etter 1959 -for eldre verk er prisen enda lågare – noko som seier det meste om den saka! Vasskraftverka temmer det som i romarretten vart kalla res communis. Dvs. slikt som strøymer – rennande vatn, vind, sol og luft – og som ingen utan vidare (teknologi) kan halde fast som privat eigedom (res privatae). Gudskjelov og takk for at det aller meste av vasskrafta her til lands er eigd at stat og kommunar, men – jf. ovanfor – å dra inn skatt over straumprisen er like lite målretta som det er usosialt.
Det eg meiner er at vi treng stabil og føreseieleg pris på elektrisitet, saman med politiske stimuli, som løyser ut ENØK tiltak og investering i ny fornybar energi. Prisen bør nok liggje høgare enn «langtids grensekostnad» for utbygging av ny vasskraft, slik vi lærte på «sos-øk» tidleg på 1980-talet. Dersom vi ser bort frå Ukraina, Taiwan, Iran, pandemi, trugande inflasjon, folkestyre på bogne bein og anna ugreie, er vår tids Scylla og Charybdis djupast sett klimakrise og tap av naturmangfald. Vi må ikkje segle i inn kjeftane på det eine uvettet for å unngå å bli gløypte i malstraumen til det hitt. Energiprisane bør mao. spegle langsiktige klima og miljøkostnader, og ikkje berre myoptisk tilbod og etterspurnad «one day ahead». Marknadskrefter og børs blir helst for einvise til å makte stable opp eit slikt prisregime åleine. Plan og politikk med syn for fordelingsverknader må også til. Det politiske pakke klatteriet må ta slutt!
Quest meg bak!
Her ein morgon måtte eg verkeleg slå opp augo, for i e-postboksen låg det ei melding frå rekneskapsføraren vår hos den lokale avdelinga av Sparebank1 Regnskapshuset AS (S1RH).
E-posten bad om å få utdjupa kvifor eg visstnok var misnøgd med arbeidet han utfører for oss. Etter kontakt med rekneskapsføraren, synte det seg at bakgrunnen for spørsmålet var ein såkalla «questback» frå S1RH, som eg ikkje ein gong kunne hugse å ha svart på. Etter å ha søkt nærare i e-posten, har eg etter purring om svar truleg i vanvare og/eller i halvsøvne sendt eit svar. Same kor som er med den saka, gjev denne insidensen grunnlag for nokre refleksjonar om verdien av slike «undersøkingar», og kva som motiverer dette evinnelege questback maset. Ikkje berre frå S1RH, for ein får nærast kasta etter seg slike skjema same kvar ein fer og kva ein gjer.
Men først må eg gjere dette heilt tydeleg klårt: Rekneskapsføraren dette gjeld har i alle år på ulasteleg vis ført rekneskapen vår, vi har ikkje anna ønskje enn at han skal føre rekneskap for oss så lenge vi har ein rekneskap å føre.
Så til refleksjonane:
Ideologien
Kva er ideologien og motivasjonen bak all denne «quest-backinga»? Eg meiner å sjå tre renningar i denne veven og ein skyttel som gjer henne mogleg. Dei tre renningane er:
a). Tankegods frå «business schools» og anglifisert næringsliv, slik desse har breidd seg sidan 1950-60 åra og fram til i dag.
b). Nedslaget desse tankane har hatt i politikk og på andre samfunnsområde i form av såkalla New public management. Denne «ny-styringa» kjenner vi i ulike tappingar frå politiske klassikarar som Margareth Thatcher og Tony Blair.
c). Det postmoderne oppbrotet med dei store politiske forteljingane om fridom, likskap og fellesskap frå seint 1970-tal av. I staden for desse «makro-forteljingane» har vi fått ei oppsplintra mengde antagonistiske «mikro-forteljingar», som spenner frå identitær fascisme på høgresida til WOKE-hysteri på venstresida. Sams for alt dette er ein idealisme som, når det kjem til stykket, går greitt i tospann med preferanse-subjektivismen som blir bortlært på «business schools».
Skyttelen er overforbruk og feilbruk av Internett og interaktiv datateknologi, for utan desse reiskapane hadde ikkje «quest-backinga» vore mogleg.
Tre poeng
Eg hevdar ikkje miksen av a, b og c forkynner ei i alt botnfalsk lære, men at denne læra preikar to dogme som gjerne kjem i motstrid med einannan. For det første blir den enkelte konsumenten/kunden/klienten/ veljaren sedd på som suveren. For det andre blir personar – utan omsyn til om dei er kundar, veljarar, tilsette eller noko anna – sedde på som potensielle slaurar. Dei vil, så sant høvet byr seg, heller sluntre unna og streve etter eigennytten framfor fellesnytten. Kontroll frå høgare hald, saman med gulrot-og-pisk-strukturar, må derfor til. Spørsmålet blir da; kor suveren – fri og ubunden – er eigentleg ho eller han som er inngjerda i ein hierarkisk gitterstruktur av overvaking og insentiv? Responderer vi einast hedonistisk på ytre stimuli, eller kan vi både tenkje sjølve og ha moralsk integritet?
Det er tre poeng med å dra fram desse lett luftige tankane i denne samanhengen:
i. Som presumptivt suveren klient hos S1RH, treng eg ikkje «questback» skjema for å gje uttrykk for mogleg misnøye med tenestene derifrå. Eg ville ta misnøya opp direkte med han som fører rekneskapen, noko det til dags dato altså ikkje har vore behov for.
ii. Motstykket til «business-school» læra, nemnt under a og b ovanfor, er tillit. I samanhengar der det rår tillit – tillit som vel når alt kjem til alt er eit vilkår qua sine non innanfor mellom anna rekneskapsføring og revisjon – finn ein ut av ting direkte gjennom open samtale andlet til andlet. Ein treng ikkje å gjere transaksjonskostnadene høge ved å gå omvegen gjennom «questbacks» og dilikt. Tvert om, slike computer genererte greier vil ofte tære som syre på tillitsbaserte forhold og skape langt meir misnøye og mistanke enn dei kurerer.
iii. Å bedrive «quest-backing» er ikkje gratis, og som klient hos S1RH og andre tilbydarar, er eg ikkje interessert i å vere med på å betale for slike aktivitetar. Aktivitetar som i mange tilfelle ter seg som altfor høgt gasjert tidtrøyte.
Seriøst?
Eg er også tilbøyeleg til å dra i tvil seriøsiteten og nytteverdien av «quest-backinga». Som nemnt innleiingsvis, har eg knapt vage minne om korleis skjemaet frå S1RH var skrudd i hop, men det skulle ikkje ta meir enn eitt minutt å svare på det. Da må opplegget ha vore på forma: «På en skala fra 1-6, hvor tilfreds er du med tjenestene fra S1RH, der 1 er lite tilfreds og 6 er meget tilfreds.» Det heng i lause lufta kor opplyst nokon kan bli av svar på slike spørsmål. Er det t.d. gjeve at alle legg det same i ein bestemt poengsum? Eg for min del meiner 4 er ein god karakter, og eg gjev – nærast av prinsipp – berre heilt unntaksvis topp-score på noko skjema eller i nokon samanheng. Det er ingen unnt å vere framom alle andre i alt – det er alltid noko å strekkje seg etter for alle personar og i alle organisasjonar. Det gjeld også S1RH. I alle fall dersom slike føretak i framtida har tenkt å halde fram med verksemd i delar av landet der det bur myndige borgarar og der tillit blir halde oppe som ei dygd.